De kapconstructie van een boerderij is iets anders dan de kap van een rijtjeshuis. Het dak is groot, de overspanning breed en het hout vaak eeuwen oud. De kap staat niet op de muren, maar op een eigen houten skelet. Wie een boerderij verbouwt of het dak wil vernieuwen, moet dat skelet begrijpen. Hier leest u hoe het in elkaar zit en waar het vaak misgaat.
Kapconstructie boerderij: hoe is die opgebouwd?
Bij veel oude boerderijen draagt een reeks houten gebinten het dak. Een gebint is een portaal van twee staande balken met een dwarsbalk erop. Die gebinten staan op regelmatige afstand achter elkaar in de lengte van de schuur.
| Onderdeel | Functie |
|---|---|
| Stijl | Staande balk die het gewicht naar de grond brengt, vaak op een poer of steen |
| Ankerbalk of dekbalk | Dwarsbalk die twee stijlen verbindt |
| Korbeel | Schuine schoor tussen stijl en balk, houdt het gebint stijf |
| Plaat of platen | Langsbalken over de gebinten, waarop de sporen rusten |
| Gording | Horizontale balk halverwege het dakvlak, ondersteunt de sporen |
| Spoor | Schuine balk van nok naar dakvoet, draagt de panlatten of het riet |
| Muurplaat | Balk op de lage zijmuur, waar de sporen onderaan op rusten |
De buitenmuren van een boerderij dragen vaak weinig. Ze zijn eerder een schil om het houten skelet heen. Dat is belangrijk bij verbouwen: een muur weghalen kan soms, een stijl weghalen niet zomaar.
Welke typen boerderijen hebben welke kap?
De opbouw verschilt per streek. In Noord-Holland staan veel stolpboerderijen. Daar draagt een vierkant van vier zware stijlen de piramidevormige kap. In Groningen en Drenthe ziet u veel boerderijen met een woonhuis voor en een grote schuur erachter, met gebinten in de lengte.
- Stolpboerderij. Een piramidedak rond een houten vierkant. Meer daarover in ons artikel over het dak van een stolpboerderij.
- Langgevelboerderij. Woonhuis en stal onder één lange kap, met gebinten op regelmatige afstand.
- Kop-hals-rompboerderij. Woonhuis, tussenlid en schuur met elk een eigen kap.
- Drentse boerderij. Vaak met een laag doorlopend dak en een lage zijmuur.
Ook de houtsoort verschilt. Oude gebinten zijn vaak van eiken, soms van grenen of vuren. Latere aanpassingen en sporen zijn meestal van naaldhout. Dat is van belang bij herstel, want nieuw hout moet passen bij het oude.
Bij veel boerderijen is later veranderd aan de kap. Een rieten dak werd een pannendak, of er kwam een verhoging voor hooi of machines. Kijk dus goed wat er nu staat, niet alleen naar het oorspronkelijke type.
Waar zitten de zwakke plekken in een boerderijkap?
De voet van de stijlen
De stijlen staan onderaan op steen of beton. In een stal was het vaak vochtig. Daardoor rot de voet van de stijl als eerste. Een stijl die onderaan wegrot, zakt. Het gebint gaat scheef staan en de kap volgt.
De verbindingen
Gebinten zijn verbonden met pen-en-gat en houten pennen. Als het hout krimpt of rot, gaan die verbindingen losser zitten. U ziet dat aan kieren, verschoven korbelen of een gebint dat niet meer haaks staat.
De muurplaat en de dakvoet
Onderaan het dak komt veel water langs. Een slechte goot of een lekkende dakvoet maakt de muurplaat nat. Ook de onderkant van de sporen kan daar rotten.
Aantasting door insecten
Oud eikenhout en naaldhout kunnen worden aangetast door insecten, zoals de bonte knaagkever of de huisboktor. Hoe u dat herkent, leest u in ons artikel over boktor en houtworm in de kapconstructie.
Hoe herstelt u een boerderijkap?
Herstel begint met een goede opname. Welke gebinten staan recht, welke zakken, waar zit rot en waar zit insectenvraat? Pas dan kiest u de aanpak.
- Tijdelijk ondersteunen. Een gebint dat hersteld wordt, wordt eerst gestempeld.
- Voeten herstellen. Het rotte deel van een stijl wordt eruit gezaagd en vervangen door nieuw hout, met een verbinding.
- Verbindingen herstellen. Nieuwe pennen, of extra versterking waar het hout niet meer houdt.
- Balken vervangen. Alleen als herstel niet meer kan, met hout van dezelfde soort en afmeting.
- Dak en goot in orde brengen. Zodat het hout daarna droog blijft.
Gaat het dak er toch af, dan is dat het moment om de kap goed na te lopen. Bij een open dak is alles bereikbaar. Meer daarover leest u in ons artikel over het dak van een boerderij vervangen.
Waar let u op bij verbouwen?
Veel boerderijen krijgen een nieuwe functie. De stal wordt woonruimte, of er komt een verdieping in de schuur. Dat raakt de kap.
- Gebinten weghalen of verplaatsen is een wijziging van de draagconstructie. Volgens het Informatiepunt Leefomgeving is daar een omgevingsvergunning voor nodig.
- Isoleren kan van binnen of van buiten. Bij een boerderij met zichtbare gebinten wordt vaak van buiten geïsoleerd, zodat het hout binnen zichtbaar blijft.
- Extra gewicht van isolatie, een vloer of nieuwe pannen moet de kap kunnen dragen. Laat dat bij grote wijzigingen doorrekenen.
- Monument. Veel boerderijen zijn rijks- of gemeentelijk monument. Dan is voor de meeste ingrepen een vergunning nodig, behalve gewoon onderhoud waarbij materiaal, vorm en detail gelijk blijven.
Asbest in stallen
Op oudere stallen en schuren liggen soms golfplaten met asbest. Die moeten eerst door een gecertificeerd bedrijf worden verwijderd. Dat doen wij niet. Daarna kan het nieuwe dak erop.
Wanneer schakelt u een dakdekker in?
Ziet u een gebint scheef staan, kieren in verbindingen of vocht bij de voeten? Laat de kap dan bekijken voordat het verder zakt. Hoe eerder, hoe meer oud hout u kunt behouden.
Wij werken aan boerderijdaken in Noord-Holland, Groningen en Drenthe. Met eigen ploeg, eigen bussen en eigen voorraad. U krijgt een vaste prijs vooraf, per onderdeel op papier, en meerwerk alleen na uw akkoord. Meer over ons werk leest u op onze pagina over kapconstructies en dakkapellen.
Veelgestelde vragen
Wat is een gebint?
Een portaal van twee staande balken met een dwarsbalk erop, vaak met schuine schoren. Een rij gebinten draagt de kap van veel oude boerderijen.
Waar rot een boerderijkap het eerst?
Meestal aan de voet van de stijlen en bij de muurplaat. Daar komt het meeste vocht.
Mag ik een gebint weghalen?
Niet zomaar. Het is een wijziging van de draagconstructie, dus er is een vervangende constructie en een omgevingsvergunning nodig.
Is mijn boerderij een monument?
Dat kunt u nagaan in het rijksmonumentenregister of bij de gemeente. Veel boerderijen zijn rijks- of gemeentelijk monument.
